Pałac Mrowiny

Pałac w Mrowinach to zabytkowy pałac we wsi Mrowiny w województwie dolnośląskim, w powiecie świdnickim, w gminie Żarów. Pierwsza rezydencja powstała tu w drugiej połowie XVI w., a dzisiejszą neorenesansową bryłę pałac dostał w latach 1870-1871. Zasad wejścia na teren, godzin ani opłat nie potwierdziliśmy w źródłach, z których korzystaliśmy. W czerwcu 2024 r. mieszkańcy weszli na przypałacowy teren po spotkaniu z przedstawicielami nowego właściciela.

Planujecie wycieczkę do Mrowin? Poniżej zebraliśmy najważniejsze informacje o historii pałacu, jego obecnym stanie i o tym, czy można wejść na teren, żeby łatwiej było wam zaplanować wyjazd.

Położenie, historię i stan pałacu sprawdziliśmy 18 października 2026.

---

Najważniejsze w skrócie

---

Czy pałac w Mrowinach można zwiedzać?

Zasad wejścia na teren, godzin, opłat, kontaktu, parkingu, dokładnego adresu ani opisu dojazdu nie potwierdziliśmy w źródłach, z których korzystaliśmy. Pałac stoi na wschodnim (według innego opisu północno-wschodnim) skraju wsi Mrowiny w gminie Żarów. Nie znamy też z nazwy obecnego właściciela ani numeru w rejestrze zabytków.

Wiadomo tyle. Żarowska Izba Historyczna pisała 4 maja 2023 r., że pałac jest w rękach prywatnych, a jego stan techniczny jest zły. Portal informacyjny ze Świdnicy podał 28 czerwca 2024 r., za Stowarzyszeniem Labiryntarium, że pałac ma po 24 latach nowego właściciela. W tym samym tekście przytoczono słowa sekretarz miasta Żarów: gmina jeszcze nie wiedziała, kto jest właścicielem.

Ten sam portal opisał spotkanie z przedstawicielami nowego właściciela w czerwcu 2024 r.: po nim mieszkańcy mogli po raz pierwszy od prawie ćwierć wieku wejść na przypałacowy teren. Mieszkańcy obawiali się, że nie będą mogli korzystać ze stawu. Chodzi o większy z dwóch stawów, a padło zapewnienie, że ograniczeń nie będzie. To relacja z jednego spotkania, nie zasady wstępu dla odwiedzających.

Historia pałacu w Mrowinach w skrócie

Najpierw była siedziba rycerska, potem barokowy pałac w podkowę, a na końcu neorenesansowa rezydencja Kulmizów.

Rycerze i pierwsza rezydencja (XIV–XVII wiek)

Jako właściciele Mrowin udokumentowani są: 1353 Konrad von Tschirn, 1423 Thyme i Konrad von Schellendorf, 1548 George von Mühlheim, w 1550 Hans Stiebitz, w 1568 Julius von Adelsbach, 1594 jego syn, 1619 Gottfried von Adelsbach. Monografia Ciesielskiego zapisuje braci z 1423 r. jako Thame i Konrada von Schellendorf i podaje, że przynajmniej od 1550 r. właścicielem był Hans Stiebitz. Według niej Julius von Adelsbach był właścicielem Mrowin do 1573 r., a przed 1594 r. Mrowiny objął Gottfried von Adelsbach.

Pierwsza rezydencja rycerska powstała w drugiej połowie XVI w., przed 1605 r., i była dziełem rodu von Adelsbach. Dokument sprzedaży dóbr z 1557 r. o siedzibie rycerskiej jeszcze nie wspomina. Pierwszą wzmianką źródłową o niej jest dokument z 1605 r.: właścicielem całych Mrowin z siedzibą rycerską (Rittersitz) i folwarkiem był wtedy Friedrich von Motschelnitz (Mutschelnitz).

Po wojnie trzydziestoletniej (1653–1713)

Monografia Ciesielskiego pisze, że w 1653 r. zniszczone w trakcie wojny trzydziestoletniej Mrowiny nabył za 9000 talarów generał major Ludwig von Lopis markiz de Monterverques. Był później komendantem Głogowa i zmarł tam 22 XII 1668 r. W 1694 r., w nieznanych bliżej okolicznościach, majątek przejął Johann Frantz baron von Karnath (Carnath). W czerwcu 1713 r. Mrowiny kupił od barona J.F. von Karnath Melchior Ducius von Wallenberg z Pffafendorf.

Barokowy pałac i jego dziedzice (XVIII wiek)

Monografia Ciesielskiego podaje, że M.D. von Wallenberg zmarł 24 X 1727 r., a na mocy testamentu odczytanego publicznie w Świdnicy 30 XII 1727 r. klucz mrowiński odziedziczyła jego żona Sophia Elisabeth z domu Knobelsdorf. Według monografii poślubiła ona 29 XII 1729 r. Samuela Adolfa von Winterfeld, a od 1748 r. jej mężem był Anton Wilhelm hr. von Nostitz.

W połowie XVIII w. na wschodnim skraju wsi stał okazały barokowy pałac, założony na planie podkowy, czterokondygnacyjny. Według monografii Ciesielskiego pałac pokrywał dach dwuspadowy. Barokową formę pałacu pokazuje widok z lat 1740-1750 autorstwa F. B. Wernera z publikacji „Topographia Silesiae”. Z dziedzińcem głównym pałac łączył most nad fosą, która oblewała go z trzech stron. Spotyka się też opis, że budynek otaczała woda, być może pozostałość fosy otaczającej wcześniejszy dwór.

Zofia Elżbieta zmarła 27 VII 1756 r., a 20 II 1756 r. nadała trzeciemu mężowi klucz mrowiński w dziedziczne lenno. Pozwoliło mu to zarządzać Mrowinami po śmierci żony i zapisać Mrowiny, Weselinę i Wostówkę bratankowi, Friedrichowi Heinrichowi Karlowi Augustowi von Nostitz. Ten 30 V 1770 r. sprzedał Mrowiny i Tarnawę za 44500 talarów Johannowi Adolphowi von Knobelsdorf, bratankowi Zofii Elżbiety. W 1790 r. Knobelsdorf wystawił w przypałacowym parku białą marmurową wazę z inskrypcją na cześć Ewalda F. von Hartzberg, kierownika dyplomacji pruskiej, i traktatu reichenbaskiego zawartego z Austrią 27 VII 1790 r.

Klasycyzm i neorenesans (XIX wiek)

W 1838 pałac został przebudowany w stylu klasycystycznym. W 1868 roku dobra kupił Carl Friedrich von Kulmiz (ur. 1809 r., zm. 1874 r.), przedsiębiorca żarowski, opisywany też jako przedsiębiorca kolejowy. Sprzedali je spadkobiercy hrabiny von Fürstenburg; portal informacyjny ze Świdnicy, cytując palaceslaska.pl, nazywa ją Landgräfin Charlotte zu Fürstenberg, z domu hrabiną von Schlabrendorf.

W 1870 r. Kulmiz przystąpił do przebudowy pałacu w stylu neorenesansowym, a prace ukończono w 1871 roku. Projekt przygotował berliński architekt Hermann Friedrich Wäsemann (także pisownia Waesemann). Jego najbardziej znanym projektem jest tzw. Czerwony Ratusz (lata 1861-1869). Ostatnim właścicielem kompleksu mrowińskiego był w latach 1925-1945 Karl Adolf Paul Helmuth von Kulmiz, najstarszy syn Eugena i Marii von Kulmiz.

Po 1945 roku (XX wiek)

Po zakończeniu drugiej wojny światowej dobra Kulmizów znacjonalizowano. Przez kilka lat majątkiem i pałacem zarządzały zakłady chemiczne z Żarowa, a potem pałac był zapleczem mieszkalno-magazynowym dla instytucji rolnych i Zakładu Wychowawczego. Portal informacyjny ze Świdnicy, cytując palaceslaska.pl, podaje, że najpierw biura miało tu Państwowe Gospodarstwo Rolne, a potem pałac podlegał Kuratorium Oświaty i Wychowania w Wałbrzychu, które urządziło w nim zakład poprawczy. Według monografii Ciesielskiego w latach 50-tych powstał w Mrowinach Zakład Poprawczy, następnie Wychowawczy, podległy Ministerstwu Sprawiedliwości. Jest też informacja, że do lat 60. XX wieku pałac był ośrodkiem szkoleniowym Ministerstwa Spraw Wewnętrznych; w innych źródłach, z których korzystaliśmy, jej nie potwierdziliśmy.

W 1978r. pałac znalazł się w gestii Urzędu Miasta Żarów (monografia Ciesielskiego mówi ogólnie o latach 70-tych), a w 1984 r. przeszedł na własność Żarowskich Zakładów Materiałów Ogniotrwałych (ŻZMO), które miały go wyremontować na mieszkania dla pracowników. Według monografii Ciesielskiego remont, rozpoczęty i przerwany w 1993 r., zniszczył jedynie pałac.

Prywatni właściciele (od 2001 roku)

W 1994 r. władze gminy zaproponowały powołanie fundacji, która miała sfinansować remont i adaptację pałacu na dom spokojnej starości. Jesienią 2001 r. właścicielem pałacu zostały prywatne osoby. Ten właściciel zarejestrował w 2003 roku pod adresem Zamkowa 1 w Mrowinach fundację Integracja Europy Gens Una Sumus. W czerwcu 2024 r. pałac miał po 24 latach nowego właściciela.

---

Co zostało z pałacu w Mrowinach

Opis poniżej pochodzi od Żarowskiej Izby Historycznej (2020 i 2023 r.) i z monografii Ciesielskiego. To opis ze źródeł, nie relacja z naszej wizyty, a stan techniczny pałacu Izba oceniała w 2023 r. jako zły.

Bryła i wieża

Budynek pałacowy o niezmienionej do dziś formie to zwarta bryła o rzucie wydłużonego prostokąta, w stylu neorenesansowym (opis z 2023 r.). Od strony zachodniej bryłę podkreśla czterokondygnacyjna wieża nawiązująca stylem do włoskiego renesansu. Reprezentacyjne wejście znajduje się po stronie południowej.

Wnętrza

Pałac jest budowlą trzykondygnacyjną na wysokich piwnicach. Było w nim 40 pomieszczeń, w tym sporych rozmiarów sala balowa z tarasem wyprowadzonym w fasadzie północnej.

Elewacje

Elewacje zdobi bogaty tynkowany detal: gzymsy, pilastry, obramienia okien i drzwi, naczółki, boniowanie. Według opisu z 2020 r. zachowały się na nich także ozdobne płyciny, portyk kolumnowy i tralkowa attyka.

Mur i brama

Teren przypałacowy okala fragmentaryczny, XVIII-wieczny mur z nieregularnego, nieotynkowanego kamienia. Drogę dojazdową do pałacu zamyka neorenesansowa brama w formie łuku triumfalnego.

Staw, park i aleja dębowa

Od strony zachodniej do pałacu przylega 0,4 ha staw przedzielony kamiennym mostem na dwa baseny. Z pozostałych stron pałac otacza 3,4 ha park w stylu naturalistycznym, który powstał w XIX wieku. Za pałacem, równolegle do potoku Tarnawka, biegnie ok. 300-letnia aleja dębowa; obwód pni przekracza 4,5 m. W parku rosną drzewa aklimatyzowane, w tym miłorząb dwuklapowy, choina kanadyjska, gladicja trójcierniowa i tulipanowiec amerykański.

---

Co połączyć w jednym wyjeździe

• Wieża dawnego kościoła ewangelickiego w Mrowinach: kościół rozebrano w latach 1964-66, została trzykondygnacyjna wieża na planie kwadratu.
• Kaplica w dawnym mauzoleum Kulmizów w Mrowinach: kaplica pw. Matki Bożej Królowej Polski powstała w 1989 r. po wyremontowaniu i zaadoptowaniu na cele modlitewne byłego mauzoleum rodu von Kulmiz.
• Pałac w Siedlimowicach: zabytkowy pałac w tej samej gminie Żarów, na południe od Jeziora Mietkowskiego, w stanie ruiny.
• Pałac w Gruszowie: zabytkowy pałac w Gruszowie, w powiecie świdnickim, w gminie Marcinowice.

Od siebie dopisujemy osobny wyjazd:

• Zamek Świny: zamek, który prowadzimy sami, w sercu Pogórza Kaczawskiego — 2,5 km od Bolkowa. Od 2016 roku trwa odbudowa (godziny i ceny, sprawdzone 27 września 2026).

---

Najczęściej zadawane pytania

Czy pałac w Mrowinach można zwiedzać?

Zasad wejścia, godzin ani opłat nie potwierdziliśmy w źródłach, z których korzystaliśmy. Wiemy tylko, że w czerwcu 2024 r. mieszkańcy weszli na przypałacowy teren po spotkaniu z przedstawicielami nowego właściciela.

Do kogo należy pałac w Mrowinach?

W 2023 r. pałac był w rękach prywatnych. W czerwcu 2024 r. pałac miał po 24 latach nowego właściciela, a gmina Żarów nie wiedziała jeszcze, kto nim jest.

W jakim stanie jest pałac?

Żarowska Izba Historyczna oceniała w 2023 r. jego stan techniczny jako zły, a portal informacyjny ze Świdnicy w czerwcu 2024 r. pisał, że stan pałacu jest opłakany.

Kiedy powstał pałac w Mrowinach?

Pierwsza rezydencja rycerska powstała w drugiej połowie XVI w., przed 1605 r., z inicjatywy rodu von Adelsbach. Obecną neorenesansową formę pałac ma po przebudowie z lat 1870-1871 według projektu Hermanna Friedricha Wäsemanna.

Do kogo należały Mrowiny?

Kolejno m.in. Adelsbachowie, Motschelnitz, Wallenberg i jego wdowa Sophia Elisabeth, Nostitzowie, Knobelsdorf, a od 1868 roku Kulmizowie, do 1945 roku. Po wojnie był tu m.in. zakład poprawczy.

Co jest wokół pałacu?

Według opisu Żarowskiej Izby Historycznej z 2023 r. 3,4 ha park, 0,4 ha staw przedzielony kamiennym mostem, ok. 300-letnia aleja dębowa, fragmenty XVIII-wiecznego muru i neorenesansowa brama w formie łuku triumfalnego.

---

Położenie, historię i stan pałacu sprawdziliśmy 18 października 2026.